ఆయుష్ వైద్య వ్యవస్థ – ఆవిర్భావం నుంచి ఔషధ పరిశ్రమ వరకు

ప్రపంచ బ్యూరో (ఆరోగ్యజ్యోతి)ఆయుష్‌ అనే పదం ఒకే ఒక వైద్య విధానానికి పేరు కాదు. ఆయుర్వేదం, యోగా–ప్రకృతి వైద్యం, యునాని, సిద్ధ, హోమియోపతి వంటి భారతదేశంలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న సంప్రదాయ వైద్య విధానాలను ఒకే పరిపాలనా పరిధిలోకి తీసుకువచ్చిన పేరు. అయితే ఈ వైద్య విధానాల చరిత్ర ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పడటానికి వేల సంవత్సరాల ముందే ఉంది.
ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ ఎప్పుడు ఏర్పడింది?
భారత ప్రభుత్వం 1995లో భారతీయ వైద్య విధానాలు మరియు హోమియోపతి విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అనంతరం 2003 నవంబరులో దానికి ఆయుర్వేదం, యోగా, ప్రకృతి వైద్యం, యునాని, సిద్ధ, హోమియోపతి విభాగం అనే విస్తృత రూపం వచ్చింది. చివరకు 2014 నవంబర్ 9న ప్రత్యేక ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖగా ఏర్పాటు చేశారు.
అందువల్ల “ఆయుష్ వైద్యం 2014లో ప్రారంభమైంది” అనడం తప్పు. 2014లో ఏర్పడింది ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ మాత్రమే; ఆయుష్ పరిధిలోని వైద్య సంప్రదాయాలు అంతకంటే వేల సంవత్సరాల పురాతనమైనవి.
ప్రపంచంలో మొదటి ఆయుష్ మందుల కంపెనీ ఏది?
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. ఆయుర్వేదం లేదా యునాని మందుల “ప్రపంచంలో మొట్టమొదటి కంపెనీ” అని ఒకే సంస్థను అధికారికంగా గుర్తించడం సాధ్యం కాదు. ఎందుకంటే పురాతన కాలంలో మందులు కంపెనీల ద్వారా కాకుండా వైద్యులు, ఔషధ తయారీదారులు, కుటుంబాలు, మఠాలు, ఔషధశాలలు తయారు చేసేవి.
ఆధునిక పారిశ్రామిక పద్ధతిలో భారతీయ సంప్రదాయ మందుల తయారీ మాత్రం 19వ శతాబ్దం చివరి నుంచి 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వేగం పుంజుకుంది.
ఒక పరిశోధనా అధ్యయనం ప్రకారం భారత ఉపఖండంలో ఆయుర్వేద, యునాని మందుల గృహస్థాయి తయారీ నుంచి భారీ స్థాయి తయారీకి మార్పు 19వ శతాబ్దం చివర్లోనే ప్రారంభమైంది. అందులో కొన్ని ముఖ్యమైన సంస్థలు ఇలా ఉన్నాయి:
చంద్ర కిశోర్ సేన్ – 1878: కలకత్తాలో ప్రైవేటు ఆయుర్వేద ఔషధశాల ప్రారంభించారు; తరువాత పెద్దస్థాయి తయారీకి వెళ్లారు.
డాబర్ – 1884: ఎస్.కె. బర్మన్ కలకత్తాలో ప్రారంభించారు.
శక్తి ఔషధాలయ – 1901: ఢాకాలో ప్రారంభమైంది.
జండు – 1910: జుగత్రామ్ వైద్య ప్రారంభించారు.
Sage Journals
కాబట్టి ప్రపంచంలోని మొదటి ఆయుష్ కంపెనీగా డాబర్‌ను ఖచ్చితంగా పేర్కొనడం శాస్త్రీయంగా సరైనది కాదు. అయితే ఆధునిక పారిశ్రామిక ఆయుర్వేద ఔషధ పరిశ్రమలో డాబర్ అత్యంత ప్రాచీనమైన, ప్రభావశీలమైన సంస్థల్లో ఒకటి.
డాబర్ చరిత్ర – 1884
డాక్టర్ ఎస్.కె. బర్మన్ 1884లో కలకత్తాలో ఆయుర్వేద ఔషధాల తయారీ, విక్రయ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించారు. మొదట చిన్నస్థాయిలో ప్రారంభమైన సంస్థ తరువాత భారీ తయారీ సంస్థగా ఎదిగింది.
1896లో తయారీ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి పెద్ద మొత్తంలో ఔషధాలను తయారు చేయడం ప్రారంభించింది. 1919లో పరిశోధనా ప్రయోగశాలలను ఏర్పాటు చేసి సంప్రదాయ ఔషధాల తయారీలో శాస్త్రీయ పద్ధతులు, నాణ్యత నియంత్రణకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
ఇది భారతీయ సంప్రదాయ వైద్య జ్ఞానాన్ని ఆధునిక తయారీ విధానాలతో కలిపిన ప్రారంభ సంస్థల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

జండు – 1910
జండు ఫార్మాస్యూటికల్ వర్క్స్ను జుగత్రామ్ ఎస్. వైద్య 1910 అక్టోబరులో ప్రారంభించారు. ఆయుర్వేద గ్రంథాల్లో పేర్కొన్న ఔషధాలను ఆధునిక తయారీ విధానాలతో ఉత్పత్తి చేయాలనే లక్ష్యంతో ఈ సంస్థ ఏర్పడింది. 1919లో అది పబ్లిక్ లిమిటెడ్ కంపెనీగా మారింది.

Zandu Foundation
బైద్యనాథ్ – 1917
భారతదేశంలోని మరో చారిత్రక ఆయుర్వేద ఔషధ సంస్థ బైద్యనాథ్.
రామ్ నారాయణ శర్మ 1917లో బీహార్‌లోని బైద్యనాథ్ ధామ్ వద్ద ఆయుర్వేద మందుల తయారీని ప్రారంభించారు. తరువాత కలకత్తా, పాట్నా, ఝాన్సీ, నాగ్‌పూర్, అలహాబాద్ వంటి ప్రాంతాలకు తయారీ కార్యకలాపాలను విస్తరించారు.